De impact van methodisch reflecteren op de hulpverlening: 4 voordelen

Sara Zijlstra, 24 januari 2020

Cliënten, hulpverleners, media en politiek trekken aan de bel. De (jeugd)hulpverlening functioneert niet naar behoren. Onder de druk van oplopende wachtlijsten en een hoog ziekteverzuim wordt (logischerwijs) gekeken waarop bezuinigd kan worden om de zorg voor de cliënt voort te laten bestaan. De kortetermijnoplossingen zorgen vaak voor druk van de ketel, maar ook voor afname van de kwaliteit van de geboden zorg en een afname van het werkplezier van de hulpverlener.

Tijd voor methodisch reflecteren verdwijnt vaak als eerste, maar juist in tijden als deze is reflecteren van onschatbare waarde.

Houd de zaag scherp
Voor wie in de (jeugd) hulpverlening werkt is de uitspraak ‘je bent je eigen instrument’ een cliché. Maar wat doen we om dit instrument te onderhouden?

Zachte heelmeesters maken stinkende wonden. De tegenovergestelde botte bijl biedt ook geen uitkomst. Het vinden van de juiste houding en toon is essentieel in een goed hulpverleningstraject. En daarvoor is een heldere kijk op je eigen werk erg belangrijk.

Niet voor niets stelt de SKJ (Stichting Kwaliteitsregister Jeugd) het verplicht om tijd te maken voor reflectie. De SKJ schrijft op haar website: ‘Door regelmatig te reflecteren, blijf je je bewust van de manier waarop je handelt, welke afwegingen je in je werk maakt en hoe je deze maakt. Je reflecteert ook op je kennis en vaardigheden en hoe je je ontwikkelt’. (1)

Wat bedoelen we eigenlijk met reflecteren?
De definitie van reflectie volgens het NJI is: Reflectie is het terugkijken, bespiegelend overdenken en zoeken naar betekenis van wat je hebt gezien, ervaren, gedacht of gedaan en daar lering uit trekken. Om goed te reflecteren is het nodig dat je als professional stilstaat bij wat er in jou omgaat. Er worden drie dimensies onderscheiden bij reflecteren:

  • Technisch instrumenteel: Werk ik op een effectieve en efficiënte manier? Gebruik ik de juiste methoden, technieken en richtlijnen? En kan ik uitleggen wat ik doe en waarom?
  • Normatief: Welke normen en waarden beïnvloeden mijn handelen? Maak ik de juiste afwegingen? En hoe komen deze tot stand?
  • Persoonlijk: Wat denk, voel en wil ik? Is mijn handelen echt?

Bij een goede reflectie komen deze drie dimensies in samenhang aan bod. (2)

We kennen verschillende methoden om te reflecteren zoals intervisie, coaching, supervisie, methodische leerbijeenkomsten en moreel beraad. Welke methode het beste past is afhankelijk van het doel, de tijdsinvestering die je kan maken en de groepsgrootte waarin de reflectie plaatsvindt. Het is daarom altijd raadzaam om een erkend begeleider te consulteren over welke vorm het beste bij jou of je team past.

De impact van methodisch reflecteren
1: Borgen van methoden en vaardigheden

Wanneer je als hulpverlener of als organisatie je handelingsrepertoire wil uitbreiden, dan zijn er verschillende opties om dit te verwezenlijken. Een team kan er bijvoorbeeld voor kiezen een training rondom de methode te volgen. Binnen no time beschikt een heel team over nieuwe kennis en hebben ze zich eraan gecommitteerd om deze in het werk toe te passen. Wanneer ze vervolgens in ‘de weerbarstige praktijk’ aan het werk gaan en het toepassen van de vaardigheden vragen oproept, dan is de trainer vaak niet meer op de werkvloer aanwezig. Reflectie, bijvoorbeeld in de vorm van methodische leerbijeenkomsten, draagt bij aan het borgen van methoden en technieken doordat er gereflecteerd wordt op hoe het geleerde in de praktijk kan worden toegepast. Met behulp van concrete casuïstiek wordt een brug geslagen tussen de theorie en de praktijk.

2: Bewust bekwaam handelen door zelfkennis

De manier waarop je handelt wordt bepaald door de kennis en vaardigheden die je hebt, maar ook (en misschien nog wel meer) door de gedachten en gevoelens die je hebt voorafgaand aan je handelen.

Stel: je komt voor het eerst bij een cliënt thuis en de cliënt geeft direct aan ‘absoluut geen zin te hebben in de zoveelste hulpverlener over de vloer.’ Wanneer je op dat moment denkt: ‘Deze cliënt heeft zoveel weerstand dat ik hier waarschijnlijk niets ga bereiken’ en je voelt je daardoor onzeker, dan zal je op een andere manier handelen dan wanneer dezelfde situatie ervoor zorgt dat je denkt: ‘deze cliënt zegt gelijk hoe de vork in de steel zit. Ik houd ervan als iemand het hart op de tong heeft liggen, op die manier weet ik waar ik aan toe ben.’ Deze gedachte geeft een gevoel van vertrouwen.

Reflectie zorgt voor bewustzijn omtrent eigen gedachten, gevoelens, verwachtingen, normen en waarden en hoe deze het handelen bepalen.

3: Verhoging van veerkracht en werkplezier van de medewerker

Hulpverleners voelen zich verantwoordelijk voor hun werkzaamheden, maar ze ervaren niet altijd de regie over de manier waarop ze dit werk tot uitvoering moeten brengen. Dit gebrek aan regie zorgt voor een verhoging van de werkdruk en een verlaging van het werkplezier.

De tijd en ruimte krijgen om te onderzoeken welke drijfveren je hebt om je werk te doen en wat jij nodig hebt (van jezelf, je collega’s en de organisatie), draagt bij aan een pro-actieve, assertieve houding. Hulpverleners die op deze manier meer eigenaarschap over hun werk hebben zullen beter in staat zijn hun kwaliteiten optimaal te benutten en hun grenzen aan te geven indien nodig.

4: Verbetering van (team)samenwerking

Soms verschillen twee collega’s van elkaar op zo’n manier dat ze elkaar niet begrijpen en niet waarderen. Er ontstaat wrijving in de samenwerking. Onderzoeken wat de positieve intentie van het gedrag van de verschillende hulpverleners is en hoe de collega’s elkaar juist kunnen versterken kan er dan voor zorgen dat de wrijving glans gaat geven.

Wanneer reflectie plaatsvindt in groepsverband, nemen de hulpverleners niet alleen de tijd om zichzelf beter te begrijpen, maar ook om hun collega’s beter te begrijpen. Dit bevordert de samenwerking in het team.

Reflectie bij VanMontfoort
Concluderend heeft een reflectieve praktijk een positieve impact op teamsamenwerking, de individuele professional, het methodisch handelen en de aansluiting bij de cliënt. Bij VanMontfoort hebben we een sterke reflectieve praktijk daarom hoog in het vaandel staan. We hebben een team erkende begeleiders die reflectiebijeenkomsten begeleiden voor uiteenlopende klanten door het hele land. We doen dit omdat de impact van een reflectieve praktijk naadloos aansluit bij onze visie:

“Een goede publieke dienstverlening is een elementair deel van een goede samenleving. Daarbij is de uitvoering – dat wil zeggen: wat de burger ervan merkt, de maatstaf.”

Heb jij de impact van een reflectieve praktijk zelf ervaren en heb je iets toe te voegen aan bovenstaande? We vinden het leuk om jouw ervaring in de reacties op deze blog te lezen!

1: https://skjeugd.nl/register/overig/reflectie/
2: https://www.nji.nl/nl/Kennis/Dossier/Reflectie/Wat-is-reflecteren

Plaats een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *